Η πρόσφατη αρχαιολογική ανακάλυψη στην αρχαία Άσπενδο της Παμφυλίας, στη σημερινή περιοχή της Αττάλειας, αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό για όσους υπηρετούν σήμερα τη φυσικοθεραπεία και την αποκατάσταση. Ένα μαρμάρινο σύμπλεγμα ηλικίας περίπου 1.800 ετών, που χρονολογείται στα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ., παρουσιάζει τον Ασκληπιό μαζί με τον Τελεσφόρο: τον θεό της ιατρικής δίπλα στη θεότητα που συνδέθηκε με την ανάρρωση και την ολοκλήρωση της θεραπευτικής πορείας (iefimerida.gr).
Η εικόνα αυτή μοιάζει εντυπωσιακά επίκαιρη. Διότι η θεραπεία δεν τελειώνει πάντοτε όταν αντιμετωπιστεί η νόσος ή επουλωθεί ένας τραυματισμός. Ακολουθεί συχνά μια δεύτερη, εξίσου σημαντική πορεία: η αποκατάσταση. Η επανάκτηση της κίνησης, της δύναμης, της ισορροπίας, της αυτονομίας και τελικά της συμμετοχής του ανθρώπου στην καθημερινή ζωή.
Ακριβώς αυτή τη μετάβαση συμβολίζει ο Τελεσφόρος.
Το όνομά του παραπέμπει σε εκείνον που «φέρει εις τέλος», που οδηγεί δηλαδή μια διαδικασία στην ολοκλήρωσή της. Δίπλα στον Ασκληπιό, η παρουσία του εκφράζει μια βαθιά αντίληψη της θεραπείας: δεν αρκεί η αντιμετώπιση του άμεσου προβλήματος· ζητούμενο είναι η επιστροφή του ανθρώπου στη λειτουργικότητα και στη ζωή. Το πρόσφατο εύρημα της Ασπένδου αποδίδει εικονογραφικά αυτήν ακριβώς την πορεία, από την ασθένεια προς την ανάρρωση.
Οι αρχαίες ρίζες της φυσικής αποκατάστασης
Βεβαίως, θα ήταν ιστορικά ανακριβές να υποστηρίξουμε ότι η φυσικοθεραπεία ως σύγχρονο επιστημονικό επάγγελμα υπήρχε ήδη στην αρχαιότητα. Υπήρχαν όμως πρακτικές και αντιλήψεις που σήμερα αναγνωρίζουμε ως σημαντικούς προδρόμους της φυσικής ιατρικής και της αποκατάστασης.
Στον αρχαιοελληνικό κόσμο η κίνηση, η άσκηση, η μάλαξη, το περπάτημα και η ισορροπία μεταξύ δραστηριότητας και ανάπαυσης χρησιμοποιήθηκαν θεραπευτικά. Σύγχρονες ιστορικές μελέτες της ιατρικής επισημαίνουν ότι στα Ασκληπιεία, μεταξύ αυτών και της Κω, η φροντίδα μπορούσε να περιλαμβάνει σωματική άσκηση, μάλαξη και περιπάτους ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας αποκατάστασης της υγείας.
Ακόμη χαρακτηριστικότερη είναι η περίπτωση του Ηρόδικου, γιατρού του 5ου αιώνα π.Χ., ο οποίος συνδέθηκε με τη συστηματική χρήση της θεραπευτικής γυμναστικής. Το περπάτημα, η άσκηση και η μάλαξη αντιμετωπίζονταν ως μέσα που μπορούσαν να υπηρετήσουν θεραπευτικούς σκοπούς. Η ιστορία της ιατρικής τον κατατάσσει γι’ αυτό ανάμεσα στις σημαντικές πρώιμες μορφές της αθλητιατρικής και της άσκησης ως θεραπευτικής παρέμβασης.
Η βασική ιδέα είναι εξαιρετικά σύγχρονη: το σώμα δεν είναι απλώς κάτι που θεραπεύεται παθητικά. Συμμετέχει ενεργά στην ίδια του την αποκατάσταση μέσω της κίνησης.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη γέφυρα με τη σημερινή φυσικοθεραπεία.
Ο σύγχρονος φυσικοθεραπευτής εργάζεται με επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους, αξιολόγηση, θεραπευτική άσκηση, κινησιοθεραπεία και εξειδικευμένες παρεμβάσεις που ασφαλώς ανήκουν στη σύγχρονη ιατρική γνώση. Ωστόσο, η αντίληψη ότι η κίνηση μπορεί να αποτελέσει θεραπευτικό μέσο και ότι η θεραπεία πρέπει να οδηγεί στην επανάκτηση της λειτουργίας έχει πολύ βαθιές ιστορικές ρίζες.
Η Άσπενδος και η ελληνική πολιτισμική παρουσία στην Ανατολή
Το εύρημα έχει και μια δεύτερη σημαντική διάσταση. Προέρχεται από την Άσπενδο της Παμφυλίας, στη νότια Μικρά Ασία, έναν χώρο στον οποίο επί αιώνες συναντήθηκαν και αλληλεπίδρασαν διαφορετικοί λαοί και πολιτισμοί, αλλά όπου η ελληνική γλώσσα, η παιδεία, η θρησκεία, η τέχνη και η αστική ζωή άφησαν εξαιρετικά ισχυρό αποτύπωμα.
Το δημοσίευμα για την ανακάλυψη αναφέρεται στην παράδοση ίδρυσης της Ασπένδου από Αργείους αποίκους, ενώ η πόλη εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο της αρχαίας Παμφυλίας. Το σωζόμενο θέατρο, το νυμφαίο, η βασιλική, η αγορά, το ωδείο και τα υδραγωγεία μαρτυρούν τη μεγάλη ακμή του αστικού της πολιτισμού κατά την αρχαιότητα. Η ίδια η UNESCO καταγράφει την αρχαία Άσπενδο και τα μνημεία της στον προσωρινό κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.
Η ελληνικότητα αυτών των περιοχών πρέπει επομένως να προσεγγίζεται πρωτίστως ως ιστορική και πολιτισμική πραγματικότητα: μέσα από τη γλώσσα, τις λατρείες, τη φιλοσοφία, την ιατρική, την αρχιτεκτονική, τις επιγραφές και τις πόλεις που άνθησαν επί αιώνες στη Μικρά Ασία.
Ο Ασκληπιός και ο Τελεσφόρος που έρχονται ξανά στο φως στην Παμφυλία αποτελούν ένα χαρακτηριστικό τεκμήριο αυτής της πολιτισμικής συνέχειας. Το χώμα της Μικράς Ασίας εξακολουθεί να αποκαλύπτει ελληνικές θεότητες, ελληνικά ονόματα, θέατρα, ιερά, επιγραφές και ολόκληρα αστικά τοπία, υπενθυμίζοντας πόσο καθοριστική υπήρξε η ελληνική παρουσία στην ιστορική ταυτότητα της Ανατολικής Μεσογείου.
Ο Τελεσφόρος ως διαχρονικό σύμβολο της αποκατάστασης
Για τη σύγχρονη φυσικοθεραπεία, ίσως ο Τελεσφόρος μπορεί να αποκτήσει έναν ακόμη βαθύτερο συμβολισμό.
Ο ασθενής μετά από ένα κάταγμα δεν επιθυμεί απλώς να πωρωθεί το οστό· θέλει να περπατήσει ξανά.
Μετά από ένα αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, ο στόχος δεν εξαντλείται στην επιβίωση· είναι η μεγαλύτερη δυνατή ανάκτηση της κίνησης, της ανεξαρτησίας και της συμμετοχής στη ζωή.
Μετά από μια χειρουργική επέμβαση, έναν αθλητικό τραυματισμό ή μια νευρολογική πάθηση, το πραγματικό ζητούμενο είναι η επιστροφή στη λειτουργία.
Αυτή είναι η ουσία της αποκατάστασης: να οδηγηθεί η θεραπεία έως το καλύτερο δυνατό λειτουργικό της τέλος.
Γι’ αυτό η μορφή του Τελεσφόρου δίπλα στον Ασκληπιό είναι τόσο εύγλωττη. Ο ένας προσωποποιεί τη θεραπευτική δύναμη και ο άλλος την ολοκλήρωση της ανάρρωσης. Ανάμεσά τους βρίσκεται μια ιδέα που διατρέχει περισσότερους από είκοσι αιώνες: ότι η ανθρώπινη υγεία δεν είναι μόνο η απουσία της νόσου, αλλά η δυνατότητα του ανθρώπου να κινείται, να δρα και να ζει με τη μεγαλύτερη δυνατή αυτονομία.
Και ίσως γι’ αυτό το άγαλμα που αναδύθηκε από τη γη της αρχαίας Ασπένδου δεν αποτελεί απλώς ένα σπουδαίο αρχαιολογικό εύρημα. Είναι μια υπενθύμιση ότι η αποκατάσταση αποτελεί πανάρχαιη ανθρώπινη ανάγκη και ότι η θεραπευτική αξία της κίνησης, την οποία υπηρετεί σήμερα με επιστημονικό τρόπο η φυσικοθεραπεία, έχει ρίζες που φτάνουν βαθιά στην ελληνική ιατρική και πολιτισμική παράδοση.
Από τον Ασκληπιό στον Τελεσφόρο και από τα αρχαία Ασκληπιεία στα σύγχρονα κέντρα αποκατάστασης, το αίτημα παραμένει ουσιαστικά το ίδιο:
όχι μόνο να θεραπεύσουμε τον άνθρωπο, αλλά να τον βοηθήσουμε να επιστρέψει στη ζωή.
Αρχική δημοσίευση στο Facebook.